Tiếng Việt
Biện pháp tu từ: nhận diện đúng và phân biệt ẩn dụ với hoán dụ bằng một câu hỏi
Cập nhật 29/10/2026 · 9 phút đọc
Ý chính
- Ẩn dụ dựa trên quan hệ giống nhau; hoán dụ dựa trên quan hệ gần gũi, đi liền (bộ phận và toàn thể, vật chứa và vật bị chứa, dấu hiệu và sự vật).
- So sánh có đủ hai vế và thường có từ so sánh (như, là, tựa); ẩn dụ giấu đi vế được so sánh.
- Nhân hóa gán cho sự vật hành động, tình cảm hay cách xưng hô của con người.
- Nói quá phóng đại để nhấn mạnh; nói giảm làm nhẹ đi để tế nhị. Cả hai đều không phải nói sai.
Bảy biện pháp và dấu hiệu nhận diện
Câu hỏi về biện pháp tu từ thường có hai bước: gọi đúng tên biện pháp, rồi chọn đúng tác dụng. Bước một hay sai nhất ở những cặp gần nhau: ẩn dụ và hoán dụ, ẩn dụ và nhân hóa, nói quá và so sánh.
| Biện pháp | Cơ chế | Ví dụ |
|---|---|---|
| So sánh | Đối chiếu hai sự vật có nét giống nhau, có đủ hai vế | Công cha như núi Thái Sơn (ca dao) |
| Ẩn dụ | Gọi sự vật này bằng tên sự vật khác giống nó; chỉ còn vế so sánh | Thuyền và bến chỉ người đi, người ở (ca dao) |
| Hoán dụ | Gọi sự vật bằng tên sự vật gần gũi, đi liền với nó | Cả sân trường vỗ tay (sân trường chỉ những người trong sân) |
| Nhân hóa | Gán đặc điểm, hành động, cách xưng hô của người cho vật | Trâu ơi ta bảo trâu này (ca dao) |
| Điệp ngữ | Lặp lại từ hoặc cụm từ để nhấn mạnh | Nhớ con đường, nhớ hàng cây, nhớ tiếng trống trường |
| Nói quá | Phóng đại mức độ để nhấn mạnh | Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng (tục ngữ) |
| Nói giảm, nói tránh | Nói nhẹ đi để tế nhị, bớt đau buồn | Ông đã về với tổ tiên (thay cho “ông đã mất”) |
Ẩn dụ hay hoán dụ: hỏi “giống nhau” hay “đi liền nhau”
Cả ẩn dụ và hoán dụ đều gọi sự vật A bằng tên sự vật B. Khác nhau ở lý do được gọi như vậy. Hãy đặt một câu hỏi: A và B giống nhau ở điểm nào? Nếu trả lời được, đó là ẩn dụ. Nếu A và B không giống nhau mà luôn đi cùng nhau (B là một phần của A, B chứa A, B là dấu hiệu của A), đó là hoán dụ.
- “Thuyền về có nhớ bến chăng / Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền” (ca dao). Thuyền đi đi về về, bến đứng yên một chỗ: giống người con trai hay đi xa và người con gái chung thủy chờ đợi. Đây là ẩn dụ.
- “Mấy chục cái đầu cúi xuống bài kiểm tra.” Cái đầu không giống học sinh; nó là một bộ phận của học sinh. Đây là hoán dụ.
- “Cả sân trường đứng dậy vỗ tay.” Sân trường không giống con người; nó là nơi chứa những con người ấy. Đây là hoán dụ.
Ví dụ 1
Ca dao: “Thuyền về có nhớ bến chăng / Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền.”
Hai hình ảnh “thuyền” và “bến” được xây dựng chủ yếu bằng biện pháp tu từ nào?
- A. So sánh
- B. Ẩn dụ
- C. Hoán dụ
- D. Nói quá
Xem đáp án và lời giải
Đáp án: B. Ẩn dụ
Hay chọn nhầm C: Thấy “thuyền” và “bến” chỉ người nên nghĩ ngay tới hoán dụ. Nhưng thuyền, bến không phải bộ phận hay nơi chứa của con người; chúng được chọn vì giống người đi, người ở.
- Không có từ so sánh và không có vế “người con trai”, “người con gái” xuất hiện: không phải so sánh, loại A.
- Hỏi: thuyền giống người con trai ở đâu? Hay đi xa rồi trở về. Bến giống người con gái ở đâu? Đứng yên, chờ đợi. Trả lời được, nên là ẩn dụ.
- Thuyền và bến không đi liền với con người theo quan hệ bộ phận hay vật chứa: loại C.
- Không có mức độ nào bị phóng đại lên quá sự thật: loại D.
Ví dụ 2
Câu do Hết Sai viết: “Cả sân trường đứng dậy vỗ tay khi đội bóng lớp 12A bước lên nhận cúp.”
Cụm từ “cả sân trường” sử dụng biện pháp tu từ nào?
- A. Ẩn dụ
- B. Hoán dụ
- C. Nhân hóa
- D. So sánh
Xem đáp án và lời giải
Đáp án: B. Hoán dụ
Hay chọn nhầm C: “Sân trường đứng dậy vỗ tay” nghe như vật làm việc của người. Nhưng người đứng dậy thật sự là học sinh trong sân; “sân trường” chỉ là tên của nơi chứa họ, nên đây là hoán dụ, không phải nhân hóa.
- Hỏi: ai đứng dậy vỗ tay? Những người đang ở trong sân trường.
- Sân trường và những người ấy không giống nhau, mà đi liền nhau theo quan hệ vật chứa và vật bị chứa: hoán dụ.
- Nhân hóa chỉ đúng khi chính sự vật được tả như người. Ở đây sân trường không hề có hành động nào của riêng nó: loại C.
Nhân hóa, nói quá, nói giảm
Trong Truyện Kiều, Nguyễn Du tả vẻ đẹp của Thúy Kiều: “Hoa ghen thua thắm, liễu hờn kém xanh.” Hoa biết ghen, liễu biết hờn: đó là tình cảm của con người gán cho cây cỏ, tức nhân hóa. Tác dụng: vẻ đẹp của Kiều vượt cả thiên nhiên, đến mức thiên nhiên phải đố kỵ, và sự đố kỵ ấy gợi trước một số phận không yên ổn.
Ví dụ 3
Nguyễn Du, Truyện Kiều: “Hoa ghen thua thắm, liễu hờn kém xanh.”
Biện pháp tu từ nổi bật trong câu thơ là gì?
- A. Nhân hóa
- B. Hoán dụ
- C. Nói giảm
- D. Điệp ngữ
Xem đáp án và lời giải
Đáp án: A. Nhân hóa
Hay chọn nhầm B: Biết câu thơ nói về Thúy Kiều nên tưởng hoa, liễu là cách gọi khác của Kiều. Thực ra hoa và liễu là thiên nhiên được tả như người biết ghen, biết hờn.
- Tìm động từ, tính từ chỉ tình cảm: “ghen”, “hờn”. Đây là cảm xúc của con người.
- Chủ thể của chúng là “hoa”, “liễu”: gán cảm xúc người cho cây cỏ là nhân hóa.
- Câu thơ không nói nhẹ đi điều gì (loại C) và không lặp lại từ ngữ (loại D).
Nói quá khác nói sai: người nghe biết đó là phóng đại và hiểu đúng mức độ. Tục ngữ “Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng, ngày tháng mười chưa cười đã tối” phóng đại để nhấn mạnh đêm mùa hè rất ngắn, ngày mùa đông rất ngắn. Nói giảm đi theo chiều ngược lại: “Bài làm của em còn chưa được tốt lắm” nhẹ nhàng hơn “Bài làm của em kém”.
Ví dụ 4
Tục ngữ: “Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng / Ngày tháng mười chưa cười đã tối.”
Câu tục ngữ chủ yếu dùng biện pháp tu từ nào?
- A. Nói giảm
- B. Nói quá
- C. Hoán dụ
- D. Ẩn dụ
Xem đáp án và lời giải
Đáp án: B. Nói quá
Hay chọn nhầm D: Tục ngữ thường mang nghĩa bóng nên dễ đoán là ẩn dụ. Câu này nói đúng về đêm và ngày theo nghĩa đen, chỉ phóng đại mức độ ngắn của chúng.
- Không ai thật sự “chưa nằm đã sáng”: mức độ được đẩy lên quá sự thật, đó là nói quá.
- Đêm và ngày ở đây là nghĩa đen, không gọi sự vật nào khác: không phải ẩn dụ hay hoán dụ.
- Câu làm mạnh lên chứ không làm nhẹ đi: không phải nói giảm.
Chọn đúng tác dụng của biện pháp tu từ
Phương án tác dụng đúng thường có hai lớp: lớp hình thức (làm câu thơ sinh động, gợi hình, gợi cảm) và lớp nội dung (nhấn mạnh điều gì, bộc lộ tình cảm gì). Phương án chỉ có lớp hình thức thường là đáp án chưa đủ. Phương án gán một nội dung mà câu thơ không có là đáp án sai.
Câu hỏi thường gặp
Một câu thơ có thể có nhiều biện pháp tu từ không?
Có. Khi đề hỏi biện pháp “nổi bật” hoặc “chủ yếu”, hãy chọn biện pháp tạo nên nghĩa chính của hình ảnh, và chỉ trong số bốn phương án đề cho.
Ẩn dụ và nhân hóa khác nhau thế nào?
Nhân hóa tả chính sự vật như con người (hoa biết ghen). Ẩn dụ dùng sự vật để chỉ một đối tượng khác giống nó (thuyền chỉ người con trai).
Làm sao biết mình hay nhầm biện pháp nào?
Làm bài chẩn đoán 16 câu miễn phí: Hết Sai ghi lại câu sai và gợi ý dạng nên ôn tiếp.
Việc nên làm tiếp
Biết mình đang sai ở đâu sau 16 câu
Làm bài chẩn đoán 16 câu trên cả 4 phần V-ACT, khoảng 10–15 phút. Hết Sai chỉ ra phần nên luyện trước và ghi nhớ những câu bạn làm sai để ôn lại đúng chỗ.
Làm bài chẩn đoán →Miễn phí · không cần tài khoản · làm dở vẫn được lưu
Đọc tiếp
Nguồn
- CETQA ĐHQG-HCM: Giới thiệu Kỳ thi Đánh giá năng lực năm 2026 (kiểm tra ngày 23/10/2026)
- CETQA ĐHQG-HCM: Câu hỏi thường gặp về Kỳ thi ĐGNL (kiểm tra ngày 23/10/2026)
Bài và ví dụ được Hết Sai nghiên cứu, biên soạn theo các dạng câu của cấu trúc V-ACT đã công bố; đáp án và lời giải được kiểm tra qua nhiều vòng. Nội dung được cập nhật khi ĐHQG-HCM công bố thông tin cho kỳ thi 2027.