Toán

Xác suất cổ điển: đếm đúng không gian mẫu, dùng biến cố đối và tránh bẫy cộng xác suất

Cập nhật 29/10/2026 · 8 phút đọc

Ý chính

  • Xác suất cổ điển là số kết quả thuận lợi chia cho số kết quả có thể, với điều kiện các kết quả đồng khả năng.
  • Khi chọn một nhóm mà thứ tự không quan trọng, đếm cả tử và mẫu bằng tổ hợp C(n,k), và đếm hai phía theo cùng một cách.
  • Câu hỏi “ít nhất một” gần như luôn nhanh hơn với biến cố đối: P = 1 − P(không có cái nào).
  • Xác suất cả hai cùng xảy ra: nhân (khi hai biến cố độc lập). Xác suất ít nhất một xảy ra: chỉ được cộng khi hai biến cố không thể xảy ra cùng lúc.

Bắt đầu từ không gian mẫu: đếm cái gì, đếm thế nào

Mọi bài xác suất cổ điển đều có cùng một khung: P(A) = số kết quả thuận lợi cho A ÷ số kết quả của không gian mẫu. Phép chia thì dễ. Phần khó là đếm hai con số đó theo cùng một quy ước.

Khi lấy cùng lúc k phần tử từ n phần tử và chỉ quan tâm nhóm được chọn, số cách là C(n,k) = n! ÷ (k! × (n − k)!). Ví dụ C(9,3) = (9 × 8 × 7) ÷ (3 × 2 × 1) = 84. Khi thứ tự có ý nghĩa (xếp chỗ, chọn chức vụ khác nhau) thì dùng chỉnh hợp hoặc nhân trực tiếp.

Đề nóiCách đếm
Lấy ngẫu nhiên 3 viên bi, chọn 4 bạn vào một nhómTổ hợp C(n,k), không tính thứ tự
Chọn lớp trưởng và lớp phó, xếp 5 người thành hàngCó thứ tự: nhân n × (n − 1) × …
Rút lần lượt rồi bỏ lại vào hộpCó hoàn lại: mỗi lần vẫn đủ n khả năng
Rút lần lượt, không bỏ lạiKhông hoàn lại: mỗi lần bớt đi một khả năng
Chọn cách đếm theo câu chữ của đề

Ví dụ 1

Một hộp có 5 viên bi đỏ và 4 viên bi xanh. Lấy ngẫu nhiên đồng thời 3 viên. Xác suất để lấy được đúng 2 viên đỏ và 1 viên xanh là bao nhiêu?

  • A. 5/42
  • B. 10/63
  • C. 10/21
  • D. 5/14
Xem đáp án và lời giải

Đáp án: C. 10/21

Hay chọn nhầm B: Tính 5/9 × 4/8 × 4/7 = 10/63 là chỉ đếm một thứ tự (đỏ, đỏ, xanh). Viên xanh có thể ra ở vị trí 1, 2 hoặc 3, nên phải nhân thêm 3.

  1. Không gian mẫu: C(9,3) = (9 × 8 × 7) ÷ (3 × 2 × 1) = 84 cách lấy 3 viên.
  2. Thuận lợi: chọn 2 trong 5 viên đỏ và 1 trong 4 viên xanh: C(5,2) × C(4,1) = 10 × 4 = 40 cách.
  3. P = 40/84 = 10/21.
  4. Kiểm tra bằng cách tính theo thứ tự: 3 × (5/9 × 4/8 × 4/7) = 3 × 10/63 = 10/21. Hai cách cho cùng kết quả.

“Ít nhất một”: dùng biến cố đối

“Có ít nhất một bạn nữ” gồm nhiều trường hợp: đúng 1 nữ, đúng 2 nữ, đúng 3 nữ. Đếm từng trường hợp rồi cộng thì dài và dễ sót. Biến cố đối của nó chỉ có một trường hợp: không có bạn nữ nào. Vì vậy P(ít nhất một) = 1 − P(không có cái nào).

Ví dụ 2

Một nhóm có 6 bạn nam và 4 bạn nữ. Chọn ngẫu nhiên 3 bạn để trực nhật. Xác suất để trong 3 bạn được chọn có ít nhất 1 bạn nữ là bao nhiêu?

  • A. 1/2
  • B. 1/6
  • C. 5/6
  • D. 29/30
Xem đáp án và lời giải

Đáp án: C. 5/6

Hay chọn nhầm A: Tính C(4,1) × C(6,2) ÷ 120 = 60/120 = 1/2 là xác suất có đúng 1 bạn nữ, bỏ sót các trường hợp 2 nữ và 3 nữ.

  1. Không gian mẫu: C(10,3) = (10 × 9 × 8) ÷ (3 × 2 × 1) = 120.
  2. Biến cố đối “không có bạn nữ nào”, tức chọn cả 3 bạn nam: C(6,3) = 20 cách, xác suất 20/120 = 1/6.
  3. P(ít nhất 1 nữ) = 1 − 1/6 = 5/6.
  4. Kiểm tra bằng cách cộng từng trường hợp: (60 + 36 + 4) ÷ 120 = 100/120 = 5/6.

Rút có hoàn lại và không hoàn lại

Rút có hoàn lại thì hộp trở về như cũ sau mỗi lần, các lần rút độc lập và xác suất mỗi lần giống nhau. Rút không hoàn lại thì hộp bớt đi một phần tử sau mỗi lần, nên xác suất của lần sau phụ thuộc vào kết quả lần trước.

Ví dụ 3

Một hộp có 3 thẻ đỏ và 2 thẻ xanh. Rút ngẫu nhiên lần lượt 2 thẻ, không bỏ lại thẻ đã rút. Xác suất để cả hai thẻ đều đỏ là bao nhiêu?

  • A. 9/25
  • B. 3/10
  • C. 3/5
  • D. 6/25
Xem đáp án và lời giải

Đáp án: B. 3/10

Hay chọn nhầm A: Tính 3/5 × 3/5 = 9/25 là coi như có hoàn lại. Sau khi rút 1 thẻ đỏ, hộp chỉ còn 4 thẻ, trong đó 2 thẻ đỏ.

  1. Lần 1 rút được thẻ đỏ: 3/5.
  2. Lần 2, hộp còn 4 thẻ với 2 thẻ đỏ: 2/4.
  3. P = 3/5 × 2/4 = 6/20 = 3/10.
  4. Kiểm tra bằng tổ hợp: C(3,2) ÷ C(5,2) = 3/10.

Biến cố độc lập: nhân, không cộng

Hai biến cố độc lập (kết quả của bên này không ảnh hưởng bên kia) thì xác suất cả hai cùng xảy ra là tích hai xác suất. Quy tắc cộng P(A) + P(B) chỉ đúng khi A và B xung khắc, tức không thể cùng xảy ra. Nếu cộng mà được số lớn hơn 1, chắc chắn bạn đã cộng sai.

Ví dụ 4

Hai bạn Lan và Huy cùng giải một bài toán khó, mỗi người làm riêng. Xác suất Lan giải đúng là 0,5; của Huy là 0,4. Xác suất để có ít nhất một bạn giải đúng là bao nhiêu?

  • A. 0,9
  • B. 0,7
  • C. 0,5
  • D. 0,2
Xem đáp án và lời giải

Đáp án: B. 0,7

Hay chọn nhầm A: Cộng 0,5 + 0,4 = 0,9 là coi hai biến cố xung khắc. Thực tế cả hai có thể cùng giải đúng (xác suất 0,2), nên phép cộng đếm trùng trường hợp này.

  1. Biến cố đối: cả hai đều giải sai, xác suất (1 − 0,5) × (1 − 0,4) = 0,5 × 0,6 = 0,3.
  2. P(ít nhất một bạn đúng) = 1 − 0,3 = 0,7.
  3. Kiểm tra bằng công thức cộng đầy đủ: 0,5 + 0,4 − 0,5 × 0,4 = 0,9 − 0,2 = 0,7.

Ở ví dụ 4, 0,5 là xác suất có đúng một bạn giải đúng (0,5 × 0,6 + 0,5 × 0,4) và 0,2 là xác suất cả hai cùng đúng. Đề hay dùng chính các số này làm phương án nhiễu. Đọc lại câu hỏi để biết đề hỏi “đúng một”, “cả hai” hay “ít nhất một”. Xác suất thường được hỏi kèm phần trăm, xem thêm phần trăm tăng giảm liên tiếp.

Câu hỏi thường gặp

Khi nào dùng tổ hợp, khi nào dùng chỉnh hợp?

Nếu đổi chỗ các phần tử được chọn mà kết quả vẫn như nhau (một nhóm 3 bạn), dùng tổ hợp. Nếu đổi chỗ tạo ra kết quả khác (lớp trưởng và lớp phó), dùng chỉnh hợp. Quan trọng nhất là tử và mẫu dùng cùng một cách.

Xác suất có thể lớn hơn 1 không?

Không. Xác suất luôn nằm trong khoảng từ 0 đến 1. Nếu ra số lớn hơn 1, thường là bạn đã cộng hai biến cố không xung khắc hoặc đếm tử và mẫu theo hai quy ước khác nhau.

Phần Toán V-ACT có cho dùng máy tính không?

Theo quy định tổ chức thi năm 2026 của ĐHQG-HCM, thí sinh được mang máy tính cầm tay không có chức năng soạn thảo văn bản, nhắn tin, ghi âm hay thẻ nhớ. Quy định của năm 2027 chưa được công bố.

Làm sao biết mình hay sai ở bước nào của bài xác suất?

Làm bài chẩn đoán 16 câu miễn phí: Hết Sai cho bạn thấy dạng câu bạn làm sai, lời giải từng câu và gợi ý buổi luyện tiếp theo.

Việc nên làm tiếp

Biết mình đang sai ở đâu sau 16 câu

Làm bài chẩn đoán 16 câu trên cả 4 phần V-ACT, khoảng 10–15 phút. Hết Sai chỉ ra phần nên luyện trước và ghi nhớ những câu bạn làm sai để ôn lại đúng chỗ.

Làm bài chẩn đoán →

Miễn phí · không cần tài khoản · làm dở vẫn được lưu

Nguồn

Bài và ví dụ được Hết Sai nghiên cứu, biên soạn theo các dạng câu của cấu trúc V-ACT đã công bố; đáp án và lời giải được kiểm tra qua nhiều vòng. Nội dung được cập nhật khi ĐHQG-HCM công bố thông tin cho kỳ thi 2027.