Toán

Cấp số cộng, cấp số nhân: dùng đúng công thức số hạng, công thức tổng và bài lãi kép

Cập nhật 29/10/2026 · 8 phút đọc

Ý chính

  • Cấp số cộng: mỗi số hạng cộng thêm công sai d; un = u1 + (n − 1)d.
  • Cấp số nhân: mỗi số hạng nhân với công bội q; un = u1 × qn − 1.
  • Trong công thức số hạng có n − 1 vì từ u1 đến un chỉ có n − 1 bước nhảy; công thức tổng thì dùng n.
  • Lãi kép là cấp số nhân với công bội 1 + lãi suất; lãi đơn là cấp số cộng.

Nhận diện: cộng đều hay nhân đều

Một dãy số là cấp số cộng khi hiệu hai số hạng liên tiếp luôn bằng nhau (công sai d), và là cấp số nhân khi thương hai số hạng liên tiếp luôn bằng nhau (công bội q). Trước khi áp công thức, hãy lấy hai cặp số hạng liên tiếp ra trừ và chia thử. Cách này mất năm giây và tránh được lỗi nhầm công sai với công bội.

Cấp số cộngCấp số nhân (q ≠ 1)
Số hạng thứ nun = u1 + (n − 1)dun = u1 × qn − 1
Tổng n số hạng đầuSn = n(u1 + un)/2Sn = u1(1 − q^n)/(1 − q)
Ví dụ dãy3; 7; 11; 15 (d = 4)3; 6; 12; 24 (q = 2)
Bốn công thức cần nhớ

Nếu gặp một dãy không cộng đều cũng không nhân đều, có thể đó là bài tìm quy luật, xem tìm quy luật dãy số.

Vì sao là n − 1: đếm số bước nhảy

Từ u1 đến u2 là 1 bước, từ u1 đến u3 là 2 bước, vậy từ u1 đến un là n − 1 bước. Mỗi bước cộng thêm d (hoặc nhân thêm q). Lỗi phổ biến nhất của dạng này là viết u1 + n × d, cho ra số hạng thứ n + 1.

Ví dụ 1

Cho cấp số cộng có u1 = 3 và công sai d = 4. Số hạng thứ 20 của cấp số cộng là bao nhiêu?

  • A. 83
  • B. 79
  • C. 80
  • D. 76
Xem đáp án và lời giải

Đáp án: B. 79

Hay chọn nhầm A: Tính 3 + 20 × 4 = 83 là nhảy 20 bước, tức ra số hạng thứ 21. Từ u1 đến u20 chỉ có 19 bước.

  1. u20 = u1 + (20 − 1) × d = 3 + 19 × 4.
  2. 19 × 4 = 76, cộng 3 được 79.
  3. Kiểm tra nhanh với số nhỏ: u2 = 3 + 1 × 4 = 7, đúng với dãy 3; 7; 11; …

Tổng cấp số cộng: tiết kiệm và lương tăng đều

Các tình huống “mỗi tháng nhiều hơn tháng trước một khoản cố định” hay “lương mỗi năm tăng thêm một mức như nhau” đều là cấp số cộng. Câu hỏi thường hỏi tổng sau một số kỳ. Cách chắc chắn: tìm số hạng cuối un trước, rồi dùng Sn = n(u1 + un)/2, nghĩa là số kỳ nhân với trung bình của kỳ đầu và kỳ cuối.

Ví dụ 2

Tháng đầu tiên, Mai bỏ ống heo 50.000 đồng. Mỗi tháng sau, Mai bỏ nhiều hơn tháng trước 20.000 đồng. Sau 12 tháng, tổng số tiền Mai đã bỏ ống là bao nhiêu?

  • A. 2.040.000 đồng
  • B. 270.000 đồng
  • C. 1.920.000 đồng
  • D. 3.240.000 đồng
Xem đáp án và lời giải

Đáp án: C. 1.920.000 đồng

Hay chọn nhầm A: Tính tháng cuối là 50.000 + 12 × 20.000 = 290.000 (dùng n thay cho n − 1), rồi 12 × (50.000 + 290.000) ÷ 2 = 2.040.000.

  1. Đây là cấp số cộng với u1 = 50.000 và d = 20.000.
  2. Tháng thứ 12: u12 = 50.000 + 11 × 20.000 = 270.000 đồng.
  3. Tổng: S12 = 12 × (50.000 + 270.000) ÷ 2 = 12 × 160.000 = 1.920.000 đồng.

Phương án 270.000 đồng là số tiền của riêng tháng thứ 12, còn 3.240.000 đồng là lấy tháng cuối nhân với 12, quên rằng các tháng đầu bỏ ít hơn. Đọc kỹ đề hỏi “tháng thứ n” hay “tổng n tháng”.

Cấp số nhân: tổng n số hạng

Công thức tổng Sn = u1(1 − q^n)/(1 − q) dùng mũ n, không phải n − 1. Khi q > 1, viết dạng tương đương Sn = u1(q^n − 1)/(q − 1) để tránh số âm. Đừng mang thói quen n − 1 từ công thức số hạng sang công thức tổng.

Ví dụ 3

Cho cấp số nhân có u1 = 3 và công bội q = 2. Tổng 8 số hạng đầu tiên của cấp số nhân là bao nhiêu?

  • A. 384
  • B. 765
  • C. 381
  • D. 768
Xem đáp án và lời giải

Đáp án: B. 765

Hay chọn nhầm C: Tính 3 × (27 − 1) = 381 là dùng mũ n − 1 trong công thức tổng, tức chỉ cộng 7 số hạng.

  1. S8 = 3 × (28 − 1) ÷ (2 − 1) = 3 × (256 − 1) = 3 × 255 = 765.
  2. Kiểm tra bằng cách cộng trực tiếp: 3 + 6 + 12 + 24 + 48 + 96 + 192 + 384 = 765.

Các phương án còn lại cũng có lý do: 384 là số hạng thứ 8 (u8 = 3 × 27), còn 768 là 3 × 28, tức số hạng thứ 9.

Lãi đơn và lãi kép

Lãi đơn: mỗi kỳ tiền lãi chỉ tính trên số tiền gốc ban đầu, nên số tiền tăng thêm một lượng cố định mỗi kỳ, đó là cấp số cộng. Lãi kép: tiền lãi được nhập vào gốc, kỳ sau tính lãi trên số tiền mới, nên mỗi kỳ số tiền được nhân với 1 + r, đó là cấp số nhân. Ý tưởng hệ số nhân này giống hệt bài phần trăm tăng giảm liên tiếp.

Ví dụ 4

Một người gửi tiết kiệm 100.000.000 đồng với lãi suất 6% một năm, theo hình thức lãi kép (lãi mỗi năm được nhập vào gốc), không rút tiền ra. Sau đúng 3 năm, người đó có tổng cộng bao nhiêu tiền?

  • A. 118.000.000 đồng
  • B. 119.101.600 đồng
  • C. 112.360.000 đồng
  • D. 106.000.000 đồng
Xem đáp án và lời giải

Đáp án: B. 119.101.600 đồng

Hay chọn nhầm A: Tính 100.000.000 + 3 × 6.000.000 = 118.000.000 là lãi đơn: mỗi năm chỉ tính lãi trên gốc ban đầu, bỏ qua lãi của tiền lãi.

  1. Mỗi năm số tiền được nhân với 1,06. Số tiền cuối các năm tạo thành cấp số nhân với công bội 1,06.
  2. Sau 3 năm: 100.000.000 × 1,063 = 100.000.000 × 1,191016 = 119.101.600 đồng.
  3. Phương án 112.360.000 là 100.000.000 × 1,062, chỉ tính 2 năm: lỗi n − 1 khi coi số tiền ban đầu là u1 rồi áp mũ n − 1.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao phân biệt nhanh cấp số cộng và cấp số nhân?

Lấy số sau trừ số trước ở hai cặp liên tiếp: nếu bằng nhau là cấp số cộng. Nếu không, thử chia: thương bằng nhau là cấp số nhân.

Công thức tổng cấp số nhân có dùng được khi q = 1 không?

Không, vì mẫu số 1 − q bằng 0. Khi q = 1 mọi số hạng bằng u1, nên tổng n số hạng là n × u1.

Mình hay nhầm n và n − 1, luyện thế nào?

Mỗi lần viết công thức, thay n = 1 hoặc n = 2 để kiểm tra với dãy thật. Làm bài chẩn đoán 16 câu miễn phí để thấy những dạng câu bạn đang làm sai.

Việc nên làm tiếp

Biết mình đang sai ở đâu sau 16 câu

Làm bài chẩn đoán 16 câu trên cả 4 phần V-ACT, khoảng 10–15 phút. Hết Sai chỉ ra phần nên luyện trước và ghi nhớ những câu bạn làm sai để ôn lại đúng chỗ.

Làm bài chẩn đoán →

Miễn phí · không cần tài khoản · làm dở vẫn được lưu

Bài và ví dụ được Hết Sai nghiên cứu, biên soạn theo các dạng câu của cấu trúc V-ACT đã công bố; đáp án và lời giải được kiểm tra qua nhiều vòng. Nội dung được cập nhật khi ĐHQG-HCM công bố thông tin cho kỳ thi 2027.