Tư duy khoa học
Đọc bảng số liệu và biểu đồ: lấy đúng số, tính đúng tỉ lệ, tránh bẫy điểm phần trăm
Cập nhật 29/10/2026 · 9 phút đọc
Ý chính
- Trước khi tính, đọc đơn vị, tên hàng và tên cột: nhiều câu sai ở dạng này đến từ lấy nhầm số, không phải tính nhầm.
- Tỉ trọng là phần của một thành phần trong tổng: chia cho tổng của cùng năm, không chia cho tổng năm khác.
- Tỉ trọng đi từ 10% lên 25% là tăng 15 điểm phần trăm, nhưng là tăng 150% so với giá trị cũ.
- “Tăng nhanh hơn” thường hỏi tốc độ tăng (phần trăm), không phải lượng tăng tuyệt đối.
- Với biểu đồ, đọc trục và đơn vị trước khi nhìn độ cao của cột.
Đọc bảng trước khi tính: đơn vị, hàng, cột
Trong phần Tư duy khoa học V-ACT, nhóm 12 câu logic và phân tích số liệu có các câu chọn phương án dựa trên bảng hoặc biểu đồ. Phép tính ở các câu này thường chỉ là cộng, chia, lấy phần trăm. Điểm bị mất chủ yếu vì đọc vội: lấy số của năm bên cạnh, quên đơn vị “nghìn tấn”, hoặc chia cho sai tổng.
- Đọc tên bảng và đơn vị (tấn, nghìn tấn, triệu đồng, %).
- Đọc tên hàng và tên cột; xác định bảng có dòng hoặc cột tổng hay không.
- Gạch chân đại lượng mà câu hỏi hỏi: giá trị, lượng thay đổi, phần trăm thay đổi hay tỉ trọng.
- Chỉ sau đó mới lấy số và tính. Tính xong, so lại kết quả với bảng xem có hợp lý không.
| Năm | Lúa | Ngô | Rau | Tổng |
|---|---|---|---|---|
| 2022 | 400 | 140 | 60 | 600 |
| 2023 | 420 | 120 | 90 | 630 |
| 2024 | 450 | 130 | 140 | 720 |
| 2025 | 480 | 120 | 200 | 800 |
Bảng 1 được dùng cho ví dụ 1 và ví dụ 3. Hãy tự kiểm tra một dòng trước: năm 2024 có 450 + 130 + 140 = 720 tấn, khớp cột Tổng. Thói quen này giúp bạn phát hiện ngay khi mình đọc nhầm dòng.
Tỉ trọng, phần trăm thay đổi và điểm phần trăm
Tỉ trọng của một thành phần = giá trị của thành phần ÷ tổng của cùng năm × 100%. Khi đại lượng tự nó đã là phần trăm (như tỉ trọng), thay đổi của nó có hai cách nói: hiệu số tính bằng điểm phần trăm, hoặc thay đổi tương đối tính bằng phần trăm. Kỹ năng này giống hệt bài phần trăm tăng giảm liên tiếp bên phần Toán.
Ví dụ 1
Dùng Bảng 1.
Phát biểu nào đúng về tỉ trọng của rau trong tổng sản lượng của hợp tác xã từ năm 2022 đến năm 2025?
- A. Tỉ trọng của rau tăng 15%
- B. Tỉ trọng của rau tăng 15 điểm phần trăm
- C. Tỉ trọng của rau tăng gấp khoảng 3,3 lần
- D. Tỉ trọng của rau không đổi vì tổng sản lượng cũng tăng
Xem đáp án và lời giải
Đáp án: B. Tỉ trọng của rau tăng 15 điểm phần trăm
Hay chọn nhầm A: Lấy hiệu 25 − 10 = 15 rồi gọi là “tăng 15%”. Hiệu của hai tỉ lệ là điểm phần trăm; tính theo phần trăm thì tỉ trọng tăng 150%.
- Năm 2022: tỉ trọng rau = 60 ÷ 600 = 0,10 = 10%.
- Năm 2025: tỉ trọng rau = 200 ÷ 800 = 0,25 = 25%.
- Hiệu: 25% − 10% = 15 điểm phần trăm, nên B đúng. Tính tương đối: 15 ÷ 10 = 1,5, tức tăng 150%, nên A sai.
- C sai vì 200 ÷ 60 ≈ 3,3 là tỉ số sản lượng rau, không phải tỉ số tỉ trọng (25 ÷ 10 = 2,5 lần). D sai vì tỉ trọng đã đổi từ 10% lên 25%.
So sánh tốc độ tăng: lượng tăng hay phần trăm tăng
Hai đối tượng có quy mô khác nhau thì lượng tăng tuyệt đối không nói được ai tăng nhanh hơn. Tốc độ tăng = (giá trị cuối − giá trị đầu) ÷ giá trị đầu × 100%. Một cửa hàng lớn tăng thêm 150 triệu có thể vẫn tăng chậm hơn một cửa hàng nhỏ tăng thêm 120 triệu.
| Cửa hàng | Quý I | Quý II | Quý III | Quý IV |
|---|---|---|---|---|
| X | 500 | 550 | 600 | 650 |
| Y | 200 | 240 | 280 | 320 |
Ví dụ 2
Dùng Bảng 2.
Xét tốc độ tăng doanh thu từ quý I đến quý IV (tính bằng phần trăm so với quý I). Nhận định nào đúng?
- A. X tăng nhanh hơn, vì doanh thu của X tăng thêm 150 triệu đồng, nhiều hơn Y
- B. Y tăng nhanh hơn: Y tăng 60%, X tăng 30%
- C. Hai cửa hàng tăng nhanh như nhau, vì mỗi quý doanh thu đều tăng đều
- D. X tăng nhanh hơn: X tăng 130%, Y tăng 60%
Xem đáp án và lời giải
Đáp án: B. Y tăng nhanh hơn: Y tăng 60%, X tăng 30%
Hay chọn nhầm A: So sánh lượng tăng tuyệt đối (150 so với 120 triệu) trong khi đề hỏi tốc độ tăng theo phần trăm.
- X: 650 − 500 = 150 triệu; 150 ÷ 500 = 0,3, tức tăng 30%.
- Y: 320 − 200 = 120 triệu; 120 ÷ 200 = 0,6, tức tăng 60%.
- 60% > 30%, nên Y tăng nhanh hơn: B đúng. C sai vì “tăng đều” không có nghĩa là tốc độ bằng nhau. D sai vì 650 ÷ 500 = 1,3 là hệ số, không phải mức tăng 130%.
Trung bình: đếm đúng số giá trị
Trung bình cộng = tổng các giá trị ÷ số giá trị. Lỗi hay gặp không nằm ở phép chia mà ở chỗ đếm: giai đoạn 2022–2025 có bốn năm (2022, 2023, 2024, 2025), không phải ba.
Ví dụ 3
Dùng Bảng 1.
Sản lượng ngô trung bình mỗi năm của hợp tác xã trong giai đoạn 2022–2025 là bao nhiêu?
- A. 127,5 tấn
- B. 130 tấn
- C. 170 tấn
- D. 510 tấn
Xem đáp án và lời giải
Đáp án: A. 127,5 tấn
Hay chọn nhầm C: Lấy 2025 − 2022 = 3 rồi chia tổng cho 3. Giai đoạn này có 4 năm, nên có 4 giá trị.
- Tổng sản lượng ngô: 140 + 120 + 130 + 120 = 510 tấn (D chỉ là tổng, chưa chia).
- Có 4 năm, nên trung bình = 510 ÷ 4 = 127,5 tấn.
- B sai vì (140 + 120) ÷ 2 = 130 chỉ là trung bình của năm đầu và năm cuối, bỏ qua hai năm giữa.
Biểu đồ: đọc trục trước khi nhìn hình
Biểu đồ cột và biểu đồ đường dễ đánh lừa mắt khi trục tung không bắt đầu từ 0. Hai cột có thể trông chênh nhau gấp đôi trong khi giá trị chỉ khác vài phần trăm. Với biểu đồ tròn, mỗi phần là tỉ trọng của một tổng; hai biểu đồ tròn của hai năm có tổng khác nhau thì phần to hơn chưa chắc ứng với giá trị lớn hơn.
Ví dụ 4
Một biểu đồ cột (số liệu minh họa) cho số lượt khách của hai điểm du lịch, đơn vị: nghìn lượt. Trục tung bắt đầu từ 90. Cột của điểm P ứng với 95, cột của điểm Q ứng với 100, nên trên hình cột Q cao gấp đôi cột P.
Nhận định nào đúng về số lượt khách của Q so với P?
- A. Q gấp đôi P
- B. Q nhiều hơn P khoảng 5,3%
- C. Q nhiều hơn P 50%
- D. Q nhiều hơn P 5 lượt khách
Xem đáp án và lời giải
Đáp án: B. Q nhiều hơn P khoảng 5,3%
Hay chọn nhầm A: Nhìn chiều cao cột trên hình. Trục bắt đầu từ 90 nên phần cột nhìn thấy chỉ là 5 và 10, không phải 95 và 100.
- Đọc đúng giá trị: P = 95 nghìn lượt, Q = 100 nghìn lượt.
- Chênh lệch: 100 − 95 = 5 nghìn lượt, tức 5.000 lượt, nên D sai vì quên đơn vị nghìn.
- Tỉ lệ so với P: 5 ÷ 95 ≈ 0,053, tức Q nhiều hơn khoảng 5,3%: B đúng. C sai vì 50% là 5 ÷ 10, một phép chia trên phần cột nhìn thấy chứ không trên giá trị thật.
Nếu bạn muốn biết mình hay sai ở bước đọc số hay bước tính, làm bài chẩn đoán 16 câu: Hết Sai cho bạn thấy dạng câu bạn làm sai và gợi ý buổi luyện tiếp theo.
Câu hỏi thường gặp
Điểm phần trăm và phần trăm khác nhau thế nào?
Điểm phần trăm là hiệu của hai tỉ lệ: từ 10% lên 25% là tăng 15 điểm phần trăm. Phần trăm là thay đổi so với giá trị cũ: 15 ÷ 10 = 150%.
Câu hỏi bảng số liệu có cần máy tính không?
Phần lớn phép tính ở dạng này là cộng, chia đơn giản và có thể ước lượng. Việc quan trọng hơn là đọc đúng đơn vị, hàng và cột trước khi tính.
Phần Tư duy khoa học có bao nhiêu câu về số liệu?
Theo mô tả chính thức của ĐHQG-HCM, phần Tư duy khoa học có 30 câu: 12 câu logic và phân tích số liệu, 18 câu suy luận khoa học. Dữ liệu dạng bảng cũng xuất hiện trong các câu suy luận khoa học, xem thí nghiệm, biến và đối chứng.
Việc nên làm tiếp
Biết mình đang sai ở đâu sau 16 câu
Làm bài chẩn đoán 16 câu trên cả 4 phần V-ACT, khoảng 10–15 phút. Hết Sai chỉ ra phần nên luyện trước và ghi nhớ những câu bạn làm sai để ôn lại đúng chỗ.
Làm bài chẩn đoán →Miễn phí · không cần tài khoản · làm dở vẫn được lưu
Đọc tiếp
Nguồn
- CETQA ĐHQG-HCM: Giới thiệu Kỳ thi Đánh giá năng lực năm 2026 (kiểm tra ngày 23/10/2026)
- CETQA ĐHQG-HCM: Câu hỏi thường gặp về Kỳ thi ĐGNL (kiểm tra ngày 23/10/2026)
Bài và ví dụ được Hết Sai nghiên cứu, biên soạn theo các dạng câu của cấu trúc V-ACT đã công bố; đáp án và lời giải được kiểm tra qua nhiều vòng. Nội dung được cập nhật khi ĐHQG-HCM công bố thông tin cho kỳ thi 2027.